Na uitstel komt niet altijd afstel. Dat bewijst de Omgevingswet. Op 1 januari 2024 ging die, na vijf keer uitstellen, eindelijk in. Dit betekende voor overheden en organisaties dat het tijd was om beter over participatie na te denken. En om te kijken of ze hun omgevingscommunicatie konden aanscherpen. Hoe pak je dat aan?
Van een windmolenpark aanleggen tot een kleine speeltuin in de buurt bouwen: je wil dat iedereen in de omgeving goed op de hoogte is van de plannen. Omgevingscommunicatie draait om luisteren, weten welke belangen er spelen en welke zorgen er leven. Alleen dan kun je een participatie- en communicatie-aanpak kiezen die daar goed op aansluit. In dit blog lees je tips voor goede omgevingscommunicatie. Laten we alleen eerst eens kijken wat de Omgevingswet in zijn geheel betekent voor jou als communicatiespecialist.
Het doel van de Omgevingswet is om regels minder én makkelijker te maken
Het gaat dan om regels over de fysieke leefomgeving in Nederland. Die leefomgeving bestaat uit woningen, opvangcentra en parkeerplaatsen. Eerst waren hier allemaal losse wetten en regels voor. Bijvoorbeeld over milieu, water, bouwen en ruimtelijke ordening. En nu is er daar dan één overkoepelende wet voor: de Omgevingswet. Wel zo overzichtelijk. Dit maakt het makkelijker om een vergunning aan te vragen. En het verbetert hopelijk ook de projecten die er komen. Want participatie en communicatie zijn in de nieuwe wet belangrijke punten.
Het is wel verplicht voor overheden die een omgevingsvisie maken of een omgevingsplan, omgevingsprogramma, projectbesluit, omgevingsverordening of waterschapsverordening. Voor een omgevingsvergunning is participatie wél een indieningseis, maar geen verplichting. En participatie is ook niet verplicht voor initiatiefnemers. Dit zijn ondernemers of inwoners die zelf met een idee komen. Tenminste, met één uitzondering daarop. De gemeenteraad kan besluiten dat er voor bepaalde onderwerpen altijd participatie nodig is.
Oké, het is dus nog steeds niet altijd even makkelijk. Maar wat de overheid met de wet wil bereiken, is meer betrokkenheid. Zij willen dat gemeenten en initiatiefnemers andere belanghebbenden zo vroeg mogelijk bij hun plannen aanhaken. Je mag zelf bepalen hoe die participatie eruitziet. Maar het betekent bijna altijd meer overleg met omwonenden, belangenorganisaties en andere betrokkenen. En ja dit kost tijd en moeite, maar het levert ook wat op! Namelijk de kans om meer steun te krijgen voor jouw plan en minder weerstand.
Dit komt doordat in deze wet bepaalde communicatiemomenten zijn vastgelegd. Twee belangrijke zijn de kennisgevingsplicht en de motiveringsplicht. De kennisgevingsplicht stelt dat je verplicht bent om vooraf uit te leggen hoe je participatie inzet. De motiveringsplicht stelt dat het college achteraf vertelt hoe belanghebbenden, inwoners en bestuursorganen ook echt zijn betrokken bij het project. En wat de resultaten daarvan zijn. Het is daarom verstandig om in een vroeg stadium een participatieplan te maken en dit door het bestuur te laten goedkeuren.
Ga je meer participeren? Dan ga je vanzelf ook meer moeten communiceren. Communicatie heeft de cruciale rol om inwoners te informeren over het besluitvormingsproces. En nu ook om ze te betrekken en enthousiasmeren om hier actief aan deel te nemen. Wil je inwoners actief betrekken bij projecten die hun dagelijks leven beïnvloeden? Dan heb je gerichte omgevingscommunicatie nodig. Een omgevingsanalyse levert hiervoor een hoop bruikbare informatie op.
Want pas als je weet wat de informatiebehoefte in de omgeving is, kun je daar jouw communicatie op afstemmen. Maar eerst: wat is een omgevingsanalyse? Kort gezegd, is het een rapport waarin staat wat jouw doelgroepen vinden van jouw initiatief. Een omgevingsanalyse geeft je zicht op:
“Hoe beter je luistert en hoe beter je de behoefte in kaart brengt, hoe effectiever je communicatie kan zijn” stelt Keesjan Steverink, expert crisiscommunicatie & issue- en omgevingsanalyse in dit artikel over hoe je een omgevingsanalyse maakt. Een omgevingsanalyse is namelijk net zo belangrijk voor effectieve crisiscommunicatie als voor sterke omgevingscommunicatie. Laten we eens kijken hoe we die omgevingscommunicatie verder kunnen aanscherpen.
Samen staan we sterker. De nieuwe omgevingswet wil niet voor niets stimuleren dat gemeenten, inwoners en ondernemers als gelijkwaardige partners gaan samenwerken. Vanaf het begin. En niet pas als je als gemeente met een bijna definitief plan komt, waarbij inwoners op een inspraakavond nog de puntjes op de i mogen zetten.
Een online community of een (open source) participatieplatform kan samenwerken makkelijker maken. Denk aan OpenStad of Go Vocal. Open source betekent namelijk dat iedereen vrij op het platform kan en daar ook vrij op kan reageren en samenwerken. Ook is het een plek waar inwoners of andere belanghebbenden makkelijk de expertise en experts van jouw organisatie vinden. Ze krijgen antwoord op vragen als: wie is verantwoordelijk? Welke randvoorwaarden zijn er? En: wat is het budget? Op die manier kunnen ze ook makkelijker meedenken en met goede ideeën komen.
Nu inwoners steeds meer mee mogen praten over ingewikkelde plannen, is het goed om deze plannen helder op papier te zetten. Zorg voor duidelijke publieke communicatie die zich richt op de doelgroep en niet op wat jij wil vertellen als afzender. Maak helder wat de kaders zijn. Waarover mag iemand meebeslissen? En waarover niet? Welke partijen zijn er nog meer bij het project betrokken? Mogen inwoners zelf initiatieven opperen? En zo ja: bij wie dan? Leg ook uit waarom iets wel of niet kan.
Duidelijk zijn, zit ‘m in nog twee andere dingen belangrijk. Ten eerste dat je als een eenheid communiceert. Grote kans dat bij jouw participatietraject meerdere teams of afdelingen werken. Zorg ervoor dat het voor de ontvanger juist wel als één geheel voelt. Maak duidelijk wie verantwoordelijk is, wat er speelt en wie waarbij betrokken wordt. Zorg er tot slot voor dat al deze informatie makkelijk te vinden is. Voor iedereen. Zowel online als offline.
Natuurlijk is het fijn om pas te communiceren als het hele plan rond is. Tegelijkertijd mag het communiceren wel iets minder voorzichtig en terughoudend. Stuur jij namelijk wekenlang geen update? Dan kunnen inwoners onrustig worden en vertrouwen verliezen. Terwijl ze het best snappen als jij nog niet alle antwoorden hebt. Tenminste: als je uitlegt waarom of uitlegt wanneer je verwacht hier meer over te weten.
Een voorbeeld van goede omgevingscommunicatie is de Vuelta Holanda in 2022: